maandag mediation, dinsdag training coachend leiding geven, woensdag training crisiscommunicatie, donderdag versnellingsdag onderwijsvernieuwing presentatie en advies, vrijdag mission possible, zaterdag Landelijke Dag Stichting Stiefgezinnen; dagvoorzitter en workshopgever.  Een hele week denkwerk, voelwerk, communicatiewerk en thuis ook nog beeldschermwerk. Verhalen van mensen zitten nog voor in mijn geheugen, zoals van gisteren; de ouders / stiefouders en hun kinderen, maar ook van eerder in de week. Zondagochtend uitslapen is niet genoeg. Ergens bij Diever ga ik wandelen, bos en hei. Ik probeer de oorsprong te vinden van een beekje, de oude Dolderse Aa. Ik hoor een uil roepen, een paar reeën springen/rennen weg, platsj door het beekje dat nog nauwelijks beekje is. Langzaam wordt het rustiger, stiller in mij.

Ik denk, ik zelf, mijn ziel, hoe ik me van binnen voel, is langzamer dan de wereld van me vraagt. Aan de buitenkant kom ik goed mee, functioneer ik naar behoren of uitstekend. Van binnen ben ik langzamer. Ik vermoed dat ik niet de enige ben die van binnen langzamer is dan deze wereld.

Ik ben blij met mijn wandelbenen, -voeten, -schoenen. Ik loop. Ik ontlaad, ik laad op. Binnen een paar uur voelt t alsof ik alweer op weg ben. Met t juiste tempo, niet te snel, niet te langzaam. Er komt weer ruimte in mij voor een een komende werkweek, voor nieuwe mensen die ik ga ontmoeten, zelfs voor een zondagavond blogje op markloopt.

Toen mij lief voor haar werk naar Brugge ging wilde ik graag mee. Brugge stond in het lijstje met Zwarte Madonna’s dat ik voor vorig jaar gemaakt had. Brugge is een stadje met veel prachtige oude panden zoals deze:

Verder stikt het er van de toeristen maar als je buiten de toeristische paden gaat (op weg naar de Zwarte Vrouwe van Brugge) vind je ook stille plekjes.

Mijn lief kwam echter niet om toeristische plaatjes te schieten. Zij wilde Vlaamse Primitieven in het echt zien. Dat zijn geen hooligans van Club Brugge of aanhangers vann het Vlaams blok. De Vlaamse Primitieven is een stroming in de schilderkunst. Ze wordt wel als het begin van de (Noordelijke) Renaissance gezien, maar ook als het prachtige slotstuk van de middeleeuwen. De thematiek is grotendeels religieus;

Al deze werken zijn te zien in het Groeningemuseum in Brugge.

Een van de mooiste werken is die van Rogier Van der Weyden waarin apostel Lucas een tekening maakt van Maria met kind.

In de middeleeuwse verhalen is de kennis hoe Maria er uit zou hebben gezien terug te voeren op tekeningen, schilderijen of beeldhouwwerken van de hand van Lucas. Ook sommige Zwarte Madonna beeldjes worden in de overlevering direct aan Lucas toegeschreven.

Op weg naar de Zwarte Madonna zagen we deze nog:

Dit beeldje was te zien op een van de fraaie plekjes in Brugge

Onze Lieve Vrouwe van Regula. Naar een Spaanse beeltenis Moeder Gods.

Wat opvalt is het donkere gelaat van de Moeder en het lichte bijna witte gelaat van het kind.

Voor mijn werk moet ik regelmatig in het centrum van ‘s Hertogenbosch zijn. Meestal spoed ik me na een lange dag snel naar de trein, maar laatst was ik rond het middaguur al klaar met mijn klus en wandelde ik naar de St Jan. Om In de kathedraal is in een kapel de Zoete Lieve Vrouw van Den Bosch te vinden.

Een enorme bloemenpracht en heel veel kaarsen aan haar voeten. Het beeld is in de 13e eeuw gemaakt en werd vanaf de late middeleeuwen vereerd in Den Bosch. Na verovering van de stad door de protestanten wordt ze naar Brussel gebracht waar ze meer dan tweehonderd jaar blijft. Inmiddels is ze alweer 150 jaar terug in Den Bosch. Ik loop verder de kathedraal door om te kijken naar beelden van andere heiligen en in de hoop een onbekend Zwart Madonnabeeld te treffen.

Achter een hek staat dit beeld van Sint Barbara met een enorm zwaard in haar ene hand en een toren in haar andere.

Daar achter op een meter op vijf/zes achter het hek zie ik een donker beeld, het lijkt een Pietà.

Ik vraag de dames van de informatie wat ze weten over de Pietà, maar ze zeggen niets te weten van een Pietà in de Kathedraal. Een van hen loopt mee, ziet het beeld en meent er ook een Pietà in te zien. Ze vertelt dat dit deel van de kerk door verbouwingen lange tijd uit het zicht was en bovendien bevindt ze zich in een gesloten gedeelte. De sleutelhouder wordt erbij gehaald. Van dichtbij is er geen twijfel meer, een donkerbruine houtgesneden Pietà. Ik maak in het halfdonker een foto met mijn telefoon. Even later blijkt er toch nog iemand rond te lopen die wel degelijk wist van deze Pietà. Hij vertelt dat het beeld in de 16e eeuw gemaakt is en uit welk hout het is gesneden, maar dat ben ik al weer vergeten.

Notre Dame de Rocamadour, 24 juli 2010, oeroud lijkt dit beeld, alsof al die smeekbedes door de eeuwen heen haar gezicht hebben doen verweren

tussen Puylaroque en La Magdelaine, 27 juli 2010

Clay statue made by Alban the Sage, inspired by neolithic female images, 29 juli 2010

Zeker geen Zwarte Madonna, maar let op de wereldbol en de slang waarop zij staat, Toulouse 31 juli 2010

Notre Dame de la Daurade, Toulouse, 31 juli 2010, in de kerk wordt verteld dat dit de oudste Maria-vereringsplek van Frankrijk is. Concurrentie komt van plaatsen als Chartres en Rocamadour waar, net als hier de Madonna de plaats ingenomen heeft van pré-Christelijke voorgangsters. Daurade is een soort vis maar kan ook wijzen op goud. De Vrouwe heeft een wisselende garderobe die wordt verzorgd door bekende modeontwerpers. Mijn smaak is het niet.

Notre Dame de la Taur, 2 augustus 2010, de Madonna van de stier. In de verhalen over de Zwarte Madonna’s speelt de stier vaak een rol bij het terugvinden van  verloren of verborgen Madonna’s. Zij heet niet zo oud te zijn als haar stadgenoot en wisselt ook minder vaak van garderobe maar ze heeft een veel mooiere kerk om zich heen.

Montségur, 10 augustus 2010, vergeefs aangeklopt, ik ga het deze zomer nog eens proberen.

Ax-les-Thermes, 14 augustus 2010, weer die wereldbol met slang.

Diverse vrouwelijke heiligen in het kerkje van St Martin tussen het gebergte van Carlit en Dorres, 17 augustus 2010.

Notre Dame de la Cerdagne, Mare de Déu de la Sacristia, Patroness of Puigcerda, Mare de Déu de la Llet (Mother of God of the Milk), 18 augustus 2010, zij draagt vele namen en zou oorspronkelijk uit Hix komen 8 km verderop, maar aan de andere (Franse) kant van de grens.

Notre Dame d’Err, 18 augustus 2010, wordt nadrukkelijk een Zwarte Madonna genoemd. In deze regio lijkt dat een eretitel voor een belangrijk en veel vereerd Mariabeeld. Het is een oud beeldje, wellicht wat ongelukkig gerestaureerd, ze huist in een kerk naast de kerk:

Nog zo’n mooi kerkje; Santuaire de Belloch, wat mooie plek betekent. Hier huisde de Notre Dame de Belloch, hoog op mijn lijstje van te bezichtigen Zwarte Madonna’s.

Een onverwachte Zwarte Madonna in de Santuaire de Belloch, 19 augustus 2010.

Copie van Notre Dame de Belloch, in de kerk in Dorres, 19 augustus 2010.

Geen Zwarte Madonna, wel volop in de aandacht van twee mannen, vader en zoon. Zij konden de camera van hun mobieltje niet bedienen, dat mocht ik voor ze doen. Ik begreep dat deze Vrouwe was verschenen aan zieke vrouw/moeder en daarmee genezing of verzachting bracht.

Notre Dame de Belloch, Dorres, 19 augustus 2010. Prachtig beeldje met een wonderlijk grote hand. Beperkte bezichtigingsmogelijkheden. Wachten dus, of terugkomen. Lastig als je te voet gaat, maar heel erg de moeite waard.

En deze stond daar ook nog in de zijkapel van Notre Dame de Belloch.

Notre Dame de Font Romeu, 19 augustus 2010, net als Notre Dame de Vassiviere wordt deze Madonna aan het begin van de zomer naar haar verblijf wat hoger in de bergen gebracht en aan het eind van de zomer weer in processie naar beneden gebracht.

Mare de Déu de Núria, 21 aug 2010. Zij wordt de koningin van de Pyreneën genoemd en is te bezoeken in een prachtige vallei hoog in de bergen. Dankzij het tandradbaantje wordt zij ontzettend goed bezocht en tot op de dag van vandaag wordt zij aangeroepen om gezonde zwangerschappen te bewerkstelligen.

Mare de Déu de Montgrony, 22 augustus 2010. Een andere mooie ‘bruine’ Zwarte Madonna op een afgelegen plek in de bergen. Niet zo afgelegen dat er geen mensen komen, aan de kaarsen te zien wordt ze goed bezocht.

Ze huist daarbij ook wel op een hele mooie plek.

Zicht vanaf het terras van het hotel bij de Mare de Déu de Montgrony.

Santuari de la Mare de Déu de Montserrat, 28 augustus 2010.

Zondagsmis in het Santuari de la Mare de Déu de Montserrat, 28 augustus 2010.

Mare de Déu de Montserrat, 28 augustus 2011.

en in het museum van Montserrat:

en nog oudere vrouwelijke vereringsfiguurtjes:

en ja

Mare de Déu de Montserrat, 29 augustus 2010.

Notre Dame des Miracles de Orleans, 18 juni 2010, een druk bezochte Vierge Noir

Notre Dame de Cléry in Cléry-Saint-André, 19 juni 2010, houten beeld uit de 17e eeuw Het verhaal gaat dat het oorspronkelijke Zwarte Madonna beeld rond 1280 was gevonden doordat een os bij het ploegen niet meer van zijn plaats week.

Decize (Nievre), 28 juni 2010, the crypt of Church of St. Are, N-D de Sous-Terre, 16 C.Tenminste dat lees je dan in de boeken en op internet, in werkelijkheid is er niets te zien en weet ook de lokale geestelijke van niks. Maar wel bijna in het land van de Auvergni.

Zwarte Madonna in Moulins, 30 juni 2010, maar niet de Zwarte Madonna van Moulins.

Er zouden minstens drie Zwarte Madonna’s zijn in Moulins, deze staat in het museum.

ook niet Zwart, maar net als die andere wel zo’n typische naieve Madonna met kind die je in de Auvergne veel tegenkomt

De beroemde Notre Dame de Moulins, 30 juni 2010, in een afgesloten ruimte tegenover de beroemde triptiek van Moulins, alleen te bezichtigen onder begeleiding, fotograferen verboden, kaarsje opsteken kan daar niet.

Vierge Noir de Cusset, 3 juli 2010, bijna vergeten in een bijstadje van Vichy, voor het eerst heel alleen alle tijd bij een Auvergne Vierge, gezicht is origineel en ooit van de hugenoten gered door een bakkersdochter.

Notre Dame des Malades, Vichy, 3 juli 2010, in de kerk van St Blaise, origineel hoofd op nieuw beeld, geen kind, zij heeft de handen vrij voor het genezen van de zieken.

Vierge des Croisades, Thuret, 4 juli 2010, in het zeer druk bezochte magisch bedevaartkerkje van het gehucht Thuret, de meeste pelgrims zien haar niet staan, veel aandacht voor de lokale heilige St Bénilde en voor een Vierge de Lourdes.

Notre Dame du Marthuret de Riom, 5 juli 2010

Vierge Noir de Marsat, 5 juli 2010, achter een ijzeren hek beveiligd, ze is prachtig in zwart en goud

Notre Dame du Vignal, Gerzat, 4 juli 2010, kleine replica met heel veel goud eromheen

Notre Dame du Port, Clermont Ferrand, 5 juli, in de crypte van de prachtige Notre Dame du Port

Notre Dame de la Bonne Mort, Clermont Ferrand, 6 juli 2010, te zien in de grote kathedraal, verboden te fotograferen, ze lijkt nogal op de Vierge Noir van Marsat

Clermont Ferrand, Musé d’Art Roger-Quillot, 7 juli 2010

Vierge Noir de Royat, 8 juli 2010, onbekende Vierge Noir die je vindt door gewoon de kerk even binnen te wandelen

Royat, Vierge, 8 juli 2010, in dezelfde kerk

Royat Vierge, 8 juli 2010, en nog één

Source d’Orcival pres d’Orcival, 9 juli 2010, bij de bron op de heuvel, uitkijkend op de kerk van Notre Dame d’Orcival

Notre Dame d’Orcival, 9 juli 2010, met de fameuse quote van Begg “……I asked the propietress of the souvenir shop opposite the church why she is called black. The answer, in a tone which brooked no further cross-examination, was ‘Because she is.'”

Vierge de St Floret, 10 juli 2010, in een kapelletje op de oude brug

La Vierge Noir a l’enfant de Francis Fabrion, 10 juli 2010, in het kerkje van Tourzel-Ronzieres waar de deuren openstonden en een prachtige hinkelbaan op de kerkvloer me naar binnen lokte

Notre Dame de Ronzières, 10 juli 2010, was ooit zwart maar is opnieuw gekleurd, ze lag eigenlijk niet op de route maar ik heb er een dagtocht aan besteed terwijl ik wachtte op een pelgrimsgast

Notre Dame du Mont Cornador a St Nectaire, 11 juli 2010, wordt in de Auvergne ook beschouwd als een zwarte Madonna, met een mooie naar binnen gekeerde blik

Notre Dame de Vassivière, 12 juli 2010, indrukwekkend niet door haar schoonheid maar door de plek, zij wordt aan het begin van de zomer in processie naar het kerkje hoog in de bergen gedragen, een priester is daar dan de hele zomer, een traditie die is ingesteld om te voorkomen dat oude heidense rituelen op deze plek weer zouden plaatsvinden

Vierge Noir de la Source de Vassivière, 12 juli 2010, in het kappelletje dat om de bron van Vassivière is heengebouwd.

Notre Dame de Meymac, 16 juli 2010, de Egyptische wordt ze wel genoemd, van de plaatjes lijkt ze heel bijzonder, in het echt vond ik haar vooral raar, wel fascinerend met al die kleuren en die gekke tulband, maar lang niet zo bijzonder als veel van die andere Vierges Majesté’s in de Auvergne

Icoon de la Vierge, Aubazines, 21 juli 2010, in een Grieks-Orthodox kerkje in Aubazines

Copie de la Vierge de Rocamadour a l’Hospitalet, 23 juli 2010, Rocamadour was ooit het belangrijkste Maria-bedevaartsoord van Europa, drommen pelgrims werden opgevangen in l’Hospitalet, op nog geen half uur lopen van de beroemde Vrouwe van Rocamadour zelf

Iconografische versie van Notre Dame de Rocamadour

Notre Dame de Rocamadour, 23 juli 2010

Vrouwe van Frieswijck, 3 mei 2011, dankzij de tip van Gera

ergens tussen Arnhem en Nijmegen, 5 mei 2010

Vrouwe van Kevelaer, 8 mei 2010, bidprent achter glas en nauwelijks te zien, kopie van O.L.V. van Luxembourg, Troosteres der bedroefden.

Maria in der Kupfergasse, Köln, 11 mei 2010

Kreuzbergkapelle bei Altenahr, 14 mei 2010

Sankt Jost Mühle bei Langenfeld, 16 mei 2010, in het kerkje van St Jost

Schwarzen Mutter Gottes St Jost beim Brunnen im Wald Langenfeld, 16 mei 2010

Wallfahrtskapelle Bildchen bei Rittersdorf, 19 mei 2010, toevallig tegenaan gelopen

Bildchen bei Rittersdorf, 19 mei 2010, de Wallfahrtskapelle is ook om 7 uur ‘s avonds gewoon open

Onderweg naar Neuerburg, 20 mei 2010

Neurerburg, Schwarzen Muttergottes im Baum, 21 mei 2010

Schwarzbildchen Neuerburg, 21 mei 2010, in de resten van een boom en achter glas

in een kerkje in Rodershausen, Eiffel

In de buurt van Orval, Belgie, 27 mei 2010

Vlakbij (Notre Dame de) Orval in het bos, 27 mei 2010

Notre Dame de Orval, 27 mei 2010, indrukwekkend groot Mariabeeld dat Egyptisch aandoet.

tussen Orval en Avioth, 28 mei 2010

tussen Orval en Avioth, 28 mei 2010

tussen Orval en Avioth, 28 mei 2010

Notre Dame d’Avioth, 28 mei 2010, ze was ooit zwart maar is ‘gerestaureerd’ naar blank met blos

buiten op de basiliek van Avioth, 28 mei 2010

binnen in de Basiliek van Avioth, 28 mei 2010, geen Madonna maar wel een mythisch vrouwsfiguur?

Vigneuil-sous-Montmedy, 29 mei 2010, drie op een rij

Halles-sous-les-Côtes, Vierge de Montserrat (copy), 30 mei 2010, gevonden dankzij een ontmoeting met Hervé die vaker pelgrims helpt met een maaltijd of een overnachting

Halles-sous-les-Côtes bois, 30 mei 2010, ook hier een bron in het bos aan de Vierge Noir gewijd

Ancien abbaye d’Andecy, 6 juni 2010, in een nis in de buitenmuur, hoog genoeg om tegenop te kijken

in de buurt van St Léger des Aubées, 12 juni 2010

Chartres, Notre Dame du Pilier, 13 juni 2010,

Bij de Notre-Dame du Pilier, 13 juni 2010, kijk wat er gebeurt na de flits

Chartres, Notre Dame de sous terre, 14 mei 2010, het houten beeld in de crypte van de kathedraal van Chartres

Een jaar geleden ging ik op pad,

om een heel eind te lopen en, al lopend, een heleboel zwarte Madonna’s te bezoeken.

Het heeft me veel gebracht, meer dan ik had durven hopen:

• nog meer liefde voor het lopen

• verdiepte vriendschappen met vrienden die met me meegewandeld of meegeleefd hebben

• mooie ontmoetingen met mensen die ik niet eerder kende; mensen die me in mijn hart geraakt hebben

• prachtige ontmoetingen met dieren

• een innerlijke vrede met het gegeven in mijn leven dat mijn lief en ik geen kind op deze wereld groot brengen

• een gevoeld contact met het wezen dat bij ons had willen komen, en dat wij graag bij ons hadden willen laten komen, daarmee ook vrede met het feit dat ze wel/niet/wel/niet/wel uiteindelijk niet gekomen is

• een andere zielegesteldheid; lichter, opener of gevoeliger, ik durf niet met zekerheid te zeggen wat, maar wel dat

• ontlading en oplading bij vele van de Zwarte Madonnabeelden of bij de Zwarte Madonna plekken

• een ander verstaan van de Zwarte Madonna:

Zij waakt over de

poort tussen

deze en andere

werelden. Ze

geeft en neemt

leven. Ze kan

ook boodschappen

doorgeven van

de ene naar de

andere zijde, ook

van jezelf voor

jezelf, noem het

je onbewuste of

dat wat je jezelf

toe zou wensen

van de andere

kant. Zo is ze

voor mij.

Dat het toch wel jammer was dat hij niet meegelopen was op mijn Zwarte Madonna pelgrimstocht, en of we dat nog in konden halen? Ja dat kon. Ik mocht bepalen waar. In de Eiffel die ik afgelopen jaar ontdekt heb als geweldig wandelgebied voor pelgrims en ongelovige wandelaars. We starten in de buurt van Euskirchen, aan de rand van de Eiffel, waar de heuvels net beginnen. En daar, in dat gebied ligt ook de Bruder Klaus Kapel van Peter Zumthor waar ik in mijn vorige blog al over schreef. Die had ik nog nooit gezien.

Hij ligt fraai in het landschap, en op een zondagochtend is het er druk.

De boomstammen waaromheen de betonnen kapel is gebouwd zijn weggebrand. ‘Dat moet een hele fik zijn geweest‘ zegt A.

Licht komt niet alleen van boven maar ook van de glazen bollen met daarachter buizen naar buiten.

En natuurlijk ook van de brandende kaarsen.

Na dit bedevaartsoord voor architectuurliefhebbers, vroom katholieken, filosofen, mediators en boeren gingen we op pad, lopen naar Bad Munstereiffel.

In de Eiffel is men katholiek. Een Mariabeeld boven de poort van de brandweerwagen is hier heel gewoon.

‘s Avonds onze dorst blussen met Paulaner, Franziskaner of Erdinger weizen.

In de avond een pad op ons pad.

Maria in het bos, van hout met dakje, kaars erbij.

Dat is wat je het meest van de tijd doet, lopen, maar wat vaak het minst op de foto komt.

De meeste foto’s zijn van pauze’s, zoals hier;

Zogenaamd zelfontspannen op de foto.

Met het terugkerende thema van de wandeling,

Nu met een andere heilige, zo te zien een drakendoder.

Brandweerman, een prachtvak lijkt het ons;

stoer, actief, helpend, spannend, en heel veel spelen met vuur, tijdens het oefenen dan.

Hier valt niet veel te blussen. Wel werk aan de winkel voor milieuinspectie, lijm en spuitbussen en andere rotzooi.

Zo ook op een pad in het bos.

???????????????????????

Slapen im Jugendherberge, Burg Blankenheim.

Tijdens onze laatste wandeluurtjes spreekt een vrouw ons aan. Ze heeft een zware dag. Iemand die met haar te doen had heeft haar een huis in bruikleen gegeven, ze kan niet meer goed onder de mensen, maar ze wil wel even contact met ons. Ze heeft veel met Nederland, ze ging er veel naar toe samen met haar man. Haar man begrijpen we, is zomaar van de ene op de andere dag dood neergevallen. We krijgen allebei een grote kaars mee en moeten unbedingt langs de  Maria Frieden  Abdei van Dahlem. Ik beloof het, en als we even later met kaarsen in de hand verder lopen zegt A droog: ‘Dat geeft wel het echte pelgrimsgevoel, hè?‘

In het MariaFrieden klooster van Dahlem spreek ik een stokoude cisterzienzer non. Zij belooft te bidden voor de vrouw met wie het niet goed ging. Hopelijk gaat het haar nu beter, A en ik hadden echt met haar te doen.

De voettocht eindigt zoals zo vaak op het station.

‘Mooie tocht.’

‘Ja, mooie tocht.’

Bruder Klaus

Op dag twee van een laatwinters wandeluitstapje in het Teutoburgerwald kwam ik een oude bekende tegen; niet een levend mens, maar een heilige, die een bijzondere plek voor me inneemt. De buitenkapel van Bruder Klaus ligt in het bos/berggebied van Ibbenbüren. Ik ben zelfs al vaak vlak langs het kapelletje gelopen, als ik ging klimmen op de rotsen van de Dörenther Klippen bij Ibbenbüren. Dat ziet er ongeveer zo uit:

Dan ben ik vooral met touwen en ander klimtuig in de weer, gericht op rotsen waar je mag klimmen en niet op bouwsels een meter of 10 van het pad.

Het kapelletje is in eerste instantie ook niet als kapel of kerkje herkenbaar. Het is er geplaatst in de jaren ’60 van de 20e eeuw. Bruder Klaus is een populaire heilige waar ook in deze eeuw nog voor wordt gebouwd. Als je Bruder Klaus kapel googled dan vind je foto’s, filmpjes van de in 2007 door de Zwitserse architect Zumthor gebouwde Bruder klaus kapel in de buurt van Keulen. Ik heb die kapel nog niet met eigen ogen gezien, wel een ander werk van Zumthor, het mooiste zwembad van de wereld, de thermen van Vals, en dat, en de filmpjes op internet doen vermoeden dat de kapel bij Keulen / Wachendorf prachtig is. Had ik het geweten, dan was ik er op mijn Zwarte Madonna pelgrimage langs gelopen.

Ik ben Bruder Klaus echter toch tegengekomen op die tocht, wat zuidelijker dan Keulen, in een kerkje in de Eiffel, vlakbij de Zwarte Madonna van Neuerburg. Daar was hij afgebeeld op een schilderij:

Op de lijst om het schilderij is te lezen dat Bruder Klaus schutspatroon is van de boeren. Daarnaast is hij ook schutspatroon van Zwitserland, hij schijnt op een cruciaal moment in de Zwitserse geschiedenis, bij een geschil tussen de verschillende kantons, als raadgever en mediator te hebben opgetreden. Het lijkt me dat hij dan ook wel op kan treden als schutspatroon van mediators. Hij is in ieder geval heel geliefd bij Zwitserse en Duitse katholieken. Daarnaast is hij in het Duitse taalgebied zelfs zeer bekend bij de protestanten. Hoe ik Bruder Klaus als heb leren kennen is een verhaal dat ik hier graag wil vertellen. Het is een verhaal over hoe een pelgrimstocht, net als het leven zelf, van toeval aan elkaar hangt.

In 1994 maakte ik voor het eerst een voettocht die enkele maanden duurde. Ik had net mijn theateropleiding afgerond en liep van Utrecht naar Assisi in Italië. Ik volgde grotendeels lange afstand-wandelpaden. Voordeel daarvan is dat je veel over mooie en onverharde paden loopt, terwijl je zeker weet dat het doorlopende en geen doodlopende paden zijn. Ook heb je een idee waar het pad globaal naar toe gaat. Zo volgde ik door België en Luxemburg de GR5, een pad dat grotendeels langs de Oostgrens van Frankrijk loopt, van Maastricht naar Nice. Ook toen ik de GR5 verliet om door Duitsland verder te wandelen volgde ik binnen een dag weer een rood-wit bewegwijzerd pad. Tot ik het zat was. ‘Al die kronkels en omwegen om een vennetje, kasteel of charmant bosje aan te doen; dat is mischien leuk voor een weekendwandeling, maar hoeft echt niet als je maanden aan het wandelen bent. Bovendien past het ook niet in de filosofie dat het lopen van een pelgrimstocht een oefening is in het bewandelen van de eigen levensweg.’ Op een kruispunt in het bos in Saarland koos ik om naar links te gaan in plaats van het rechts dat het rood-witte teken suggereerde. Vijf minuten na dat keuzemoment liep ik op een asfaltweg in zuidwaartse richting. Een paar minuten daarna zag ik langs de kant van de weg een bord staan waaruit ik opmaak dat hier de ingang is van een meditatiecentrum dat zen en christendom met elkaar verenigt. Ik wandel het terrein op en vraag of ik een paar dagen kan blijven. Frau Eleonore Massa wordt erbij gehaald. Zij doet samen met haar man de dagelijkse leiding. Ze zegt dat het goed is. Ik beland in een warm bad. Ik help mee in keuken en tuin. Ik geniet van de concerten die gegeven worden door Zwitserse boventoonzanger Christian Bollmann en Indiase zangeres Aruna Sayeeram. Ik krijg 100 mark toegestopt van een oudere dame die een cursus bij de beide muzikanten volgt. Ik heb gesprekken met de beide muzikanten, en ook met Hannah, non en wijze oude vrouw, een soort van grootmoeder van het centrum. Ondertussen krijgen de blaren aan mijn voeten kans te genezen. Als ik aan het eind van mijn verblijf Frau Eleonore bedank voor de weldadige gastvrijheid vraagt ze mij om een wederdienst. Ze vraagt me of ik Bruder Klaus ken en na mijn ontkennende antwoord vertelt ze dat Bruder Klaus een heilige is die in Zwitserland leefde en dat er een kapel staat in Flueli Ranft, een kloof waar hij als heremiet geleefd heeft. Ze vertelt ook dat zij en haar man bij de start van het centrum Neumühle naar Flueli Ranft zijn gegaan om daar te bidden en mediteren. Ze vraagt me Flueli Ranft aan te doen op mijn weg naar Assisi. Ze pakt drie grote munten, ieder 5 Zwitserse franken waard, en vraagt me drie kaarsen op te steken in Flueli Ranft. Eentje voor liefde voor alle mensen, eentje voor de Neumühle, en eentje voor het nieuw te starten project voor jongeren NeuSehLand. Natuurlijk zeg ik ja op deze vraag en daarmee heb ik plots een nieuwe bestemming op mijn tocht, een opdracht te vervullen. Op weg naar Flueli Ranft bezoek ik onder andere Doris en Armin, de ouders van Betsch, vriend van me die aan leukemie gestorven is. Doris kent iemand die woont en werkt vlakbij Flueli Ranft zodat ook mijn slaapplek wordt geregeld.

Flueli Ranft is een prachtige plek, een bedevaartsoord, waardig om einddoel te zijn van een lange wandeling. Bruder Klaus wordt er volop vereerd.

Ik wandel door naar die andere heilige met die mooie naam; Franciscus van Assisi, dat had ik immers van tevoren bedacht. Dat ik broeder Klaus zou gaan bezoeken had ik vantevoren niet kunnen bedenken. Ik kan me dat moment herinneren in het bos, die tweesprong waar ik links ging terwijl rood-wit rechts wees. In mijn beleving heb ik toen zonder het te weten de keus gemaakt om Centrum Neumühle en Bruder Klaus te leren kennen. Ik weet uiteraard niet hoe mijn tocht gelopen zou zijn als ik rechts gegaan was. Dat valt ook nooit te weten te komen. Als je ergens een gebied verkent, dan kun je de ene keer links gaan en een volgende keer rechts en als je dat doet met alle kruispunten dan weet je na een tijdje wat je na iedere bocht kunt verwachten. Maar zo werkt het niet op ons levenspad, waar een pelgrimstocht een soort metafoor voor kan zijn. Je bent op iedere plek in je leven maar één keer. Je kunt op iedere plek keuzes maken, en je weet niet zeker wat er na de volgende bocht op je pad op je te wachten ligt, wat overigens een grappige manier van spreken is. Alsof er een toekomst op je te wachten ligt. Bij die manier van spreken ligt er een veelvoud aan toekomsten op ons te wachten, terwijl er door de keuzes die we maken, maar één toekomst realiteit wordt. En die ene toekomst wordt ook nog eens voor een groot deel bepaald door de keuzes die anderen op hun levenspaden maken. Dat kun je een uiterst complexe samenloop van keuzes en omstandigheden noemen, of gewoon toeval.

Teutoburgerwald; Hermannshöhenweg, dat klinkt niet als de meest exotische wandelbestemming. Wel exotischer dan de dwingeloerheide of de veluwe. Het is ook het dichtsbijzijnde gebied met bergjes. Je kunt er klimmen, routes met een touwlengte van maximaal 25 meter.

Mijn klimspullen zijn thuis gebleven. Mijn lief niet. Die wandelt samen met me over de Hermannshöhenweg.

De eerste dag zijn gehoopte pauzeplekken gesloten. In café, restaurant en hotel worden geen wandelaars verwacht in deze tijd van het jaar. De rugzak is gelukkig ruim gevuld; brander, pan, mokken, cup-a-soup. De soep wordt wel warm, maar wij worden koud. De tijd van het jaar is niet alleen ongunstig om horeca te bezoeken maar ook  om buiten stil te zitten.

Later op de dag vinden we een ouderwetse rustplaats; de kerk van Bevergern. Hier, en ook in het Ruhrgebied en de Eiffel weten ze nog hoe het hoort. Ook een kleine dorpskerk is open, voor wie wil bidden, een kaarsje wil opsteken of een andere reden heeft om even in de kerk te zijn. In Nederland, België en Frankrijk is dat wel anders. Als ik er naar vroeg in Frankrijk kreeg ik te horen dat dieven hun slag slaan als kerken zonder toezicht open zijn. Misschien wordt er minder gestolen in Duitsland. In de St Marienkirche in Bevergern lijkt men er niet bang voor te zijn terwijl er toch een paar Mariabeelden van honderden jaren oud in de kerk te vinden zijn.

Eén Maria staat op een slang die weer op een wereldbol ligt. In beeldtaal krijgt de onbevlektheid van de moeder Gods een ander accent. We worden verondersteld de slang te kennen vanuit Genesis, het verhaal van de erfzonde. Ook Eva was onbevlekt, totdat de slang, op zijn beurt gestuurd door de duivel, haar wist te verleiden. Adam at ook van de appel, en sindsdien zijn alle nakomelingen van Adam en Eva, en volgens de bijbel zijn dat alle mensen, getekend door de zonde die ze van hun voorouders hebben overgeërfd. Maar niet Maria, zij houdt de slang eronder. De duivel heeft haar niet kunnen veroveren om haar te laten zondigen. Zo krijgt onbevlekt een andere betekenis dan de vraag of er wel of niet een fysieke vader in het spel is.

Een ander Mariabeeld in de kerk heeft minder symbolen eromheen maar is als beeld zelf krachtiger dan de Madonna op de slang:

Een Maria met haar overleden zoon in haar armen. Kunstgeschiedkundigen noemen dat een pietà, een woord dat van de Italianen is overgenomen. De meest beroemde pietà’s zijn ook in Italie te vinden. Er is een hele mooie pietà van Michelangelo te zien in Rome. Helaas staat die  in de Sint Pietersbasiliek, een groot, pompeus en donker bouwwerk. Deze pietà van Bevergern staat in een sympatiek klein dorpskerkje. Haar eenvoud past bij het gebouw om haar heen. Wat mij opvalt is haar donkere gezicht. Is ze met opzet zo bruin gemaakt door de kunstenaar? Of is dit zo’n voorbeeld van een toevallig wat donker uitgevallen Maria, waar de mensen dan aan gaan wennen, en wat gaandeweg een donkere Moeder Gods wordt?