Als je dagen, weken, maanden aan het lopen bent heb je alle tijd om je gedachten te laten gaan naar wat dan ook. Er is natuurlijk het denken over eten, slapen, route. Vaak is er ook helemaal geen denken. Er is ook een soort herdenken. Niet zozeer de betekenis van herdenken als ritueel. Her-denken als een opnieuw denken over wat was en over hoe het mogelijk geweest is. Zo heb ik mijn vader en mijn opa herdacht.

In juni is mijn vader overleden. Veel fijne herinneringen die ik heb aan mijn vader zijn gesitueerd daar waar hij vandaan komt; de plek waar zijn vader nog woonde toen ik kind was. De herinneringen gaan over buiten, avontuur en samen. De tochtjes in de roeiboot, vanuit de haven achter het huis naar het Hollands Diep, zwemmen in het donkere grote water, leren vissen en vooral leren hoe je een glibberige spartelende vis beetpakt en van de haak haalt, lopen door het hakhout-oerwoud met in mijn hand de houten dolk die mijn vader voor me gemaakt had, schieten met het geweer, mijn rug tegen de borst van mijn vader vanwege de terugslag die voor een kleine jongen nog te groot is. Met mijn beide broers deel ik veel van deze herinneringen en de intensiteit daarvan hangt zeker samen met de plek; de sluis, de haven, het hakhout, de kreek. In het oude dijkhuis de kromme deuren, beddestees, houtkachel, biljartkamer, geen douche of badkamer maar wel een poepdoos in de schuur. De magie die ik als kleine jongen heb mogen ervaren is er nog steeds als ik in gedachten terug ga naar die plek en dat huis. Maar het fijne van daar met mijn vader hing ook samen met iets tussen mijn vader en zijn vader. Zij deelden het opgroeien op deze plek. Zij deelden ook het meest ingrijpende dramatische moment in hun leven, toen mijn oma stierf en mijn tante geboren werd. Mijn vader moet een gelukkige jeugd hebben gehad tot die dramatische gebeurtenis. Het was 1944 en een deel van Nederland was al bevrijd. Op last van de geallieerden werden mijn opa, oma met hun twee zoontjes geevacueerd naar Belgie. Mijn oma was hoogzwanger, wat een ongelukje moet zijn geweest, want bij de geboorte van mijn vader hadden de artsen gezegd dat een volgende zwangerschap te risicovol was. Mijn vader en zijn broer keerden met hun vader maar zonder moeder terug in het dijkhuis aan het Hollands Diep.

Mijn vader heeft als jongetje van 7 gebeden tot God dat zijn moeder terugkwam. Als 14-jarige vertelde hij zijn vader dat hij niet meer meedeed met het bijbel lezen. En met de kerk werden ook de zieleherders afgezworen. Dominees, pastoors, maar ook psychologen en psychiaters, mijn vader moest er niets van hebben. Mijn vader heeft zich als tiener vrijgemaakt van de zware zwarte kousen kerk wat tekenend is voor hem; een intelligente en autonoom denkende man. In relatie met mijn moeder was die autonomie er helaas niet. De manier waarop mijn vader zich verbonden had met mijn moeder leek de verbinding tussen hem en mij in de weg te staan. Alsof mijn vader mijn moeder naar voren schoof en daar achter verdween. Ik ben er boos over geweest en verdrietig. Ik kan het ook begrijpen. Naar mijn indruk is een deel van hem – een verdrietig jochie van 7 – de schok nooit te boven gekomen. Zelf heb ik wel begeleiding gezocht voor mijn zieleheil. Soms pakte dat goed en soms minder goed uit. Een paar sessies bij een goede therapeut kunnen goed doen, soms zelfs iets van heling brengen. Een grote voettocht maken, zoals nu, brengt meer dan heling; voeding voor de ziel, levensvreugde, dankbaarheid en verbinding.

Bij mijn opa leek het anders te zijn gegaan met het verwerken van het grote verlies. Hertrouwd is hij niet en of hij zich schuldig gevoeld heeft over de zwangerschap weet ik niet. Wel kon ik als kind zien dat mijn opa en mijn tante een bijzondere band hadden en heel veel om elkaar gaven. Ook kon ik voelen dat hij om mij en mijn broers gaf. Hij was geen prater maar wel een kijker. Mijn opa keek en ik voelde me gezien. Ik had de indruk dat ook de anderen uit mijn gezin -vader, moeder, beide broers- zich gezien voelden als we bij hem waren. Het leek me dat hij -tegen het einde van zijn leven- het grote verlies doorwerkt had. Of het geloof daarbij geholpen heeft weet ik niet. Het dagelijkse bidden heeft hij zijn hele leven voortgezet maar de laatste keer dat ik hem sprak – twee weken voor zijn overlijden – vertrouwde hij me toe dat hij dacht dat er na de dood ‘niets’ zou zijn. Ik vermoed dat de eenvoud van een leven met moestuin, boomgaard, vissen en stropen – op een plek waar hazen, fazanten en reeen door de achtertuin lopen – helend werkt voor een mens.

Voor mijn vader was zijn vader een voorbeeld hoe je kunt sterven; toeleven naar de dood. Mijn vader was tientallen jaren lid van de euthanasie vereniging. Maar toen het moment dichterbij kwam leek het hem beter het voorbeeld van zijn vader te volgen. Dat heeft hij gedaan, ondanks de ongemakken en de pijn; ondergaan wat er te ondergaan is, aanvaarden hoe het gaat, wachten tot de dood daar is.